I Paesi Bassi hanno ucciso 85 persone e si rifiutano di pagare

IS zet een bommenfabriek in een woonwijk en dat is somehow Nederlands schuld?

Is tim weer boos?

Deze aflevering kwam voort uit een onderzoeksjournalistieke samenwerking met Investico. Dit artikel van de Groene gaat over hetzelfde: [https://www.groene.nl/artikel/excuses-maar-geen-geld](https://www.groene.nl/artikel/excuses-maar-geen-geld)

Ruim tien jaar nadat bij een Nederlands bombardement in het Iraakse Hawija 85 burgers omkwamen, wil Defensie de slachtoffers nog steeds niet compenseren. Het zou onmogelijk zijn te achterhalen wie er getroffen waren. Maar ter plekke blijkt dat wel degelijk mogelijk.

**De krater is dichtgegooid** met beton, maar dat is het dan ook. Overal om ons heen liggen hoopjes puin, stof en gruis. ‘Het gat was veertig meter diep, je kon het grondwater omhoog zien komen’, zegt Saadoun al-Jubouri. Zijn zwarte maatpak en strakke snor steken af tegen de verwoesting om ons heen. Al-Jubouri is burgemeester van de Noord-Iraakse provinciestad Hawija en loopt over een industrieterrein aan de oostkant van de stad. ‘Ik was hier de dag na het bombardement’, zegt hij. ‘Buiten de krater lag alles door elkaar. Honderden auto’s, landbouwmachines, allemaal onder het puin.’

Hij wijst naar een gebouw dat er niet meer staat: ‘Het was vroeger een kantoor van het ministerie van Landbouw. Toen IS hier de baas was, gebruikten ze het om bommen te maken.’ Een Nederlandse F-16 bombardeerde de fabriek in 2015 en het hele industrieterrein en de woonwijk ernaast gingen in rook op.

Ruim tien jaar later is de plek van het bombardement nog steeds een open wond in de stad. De gebouwen die nog overeind staan zijn veelal skeletten van afgebrokkeld baksteen en verroest metaal. Auto’s staan klaar om gerepareerd te worden in halfopen betonnen garages. Een lichtgeel gebouw met een rood dak lijkt als enige recentelijk nog een lik verf te hebben gehad. ‘Een meelfabriek’, zegt Al-Jubouri. ‘De eigenaar heeft zelf betaald om hem te herbouwen, zonder Nederlandse hulp. Hiernaast stond een ijsfabriek, maar de eigenaar kan het niet betalen om die opnieuw te bouwen.’

Terwijl we rondlopen, worden we omringd door een steeds grotere groep mensen. Twee meisjes houden een spandoek omhoog met foto’s van kleine kinderen erop. Een vrouw vertelt in tranen hoe ze die dag haar dochter verloor. ‘Mijn dochter lag een jaar in coma, en overleed daarna’, zegt iemand anders. Mensen wapperen met mapjes papieren. ‘Er zijn ook veel mensen die je hier niet zult zien, sommige families zijn helemaal verdwenen’, zegt Al-Jubouri. ‘Deze mensen moeten gecompenseerd worden, dat heb ik ook tegen jullie minister gezegd.’

In de nacht van 2 op 3 juni 2015 ontplofte de bommenfabriek in Hawija, een knal die de levens van zeker 85 Iraakse burgers eiste. Dat maakte de aanval – volgens cijfers van het Amerikaanse leger – de op een na dodelijkste van de internationale missie tegen IS in Irak en Syrië.

Lang bleef het stil, tot de *NRC* en de NOS in 2019 onthulden dat het bombardement werd uitgevoerd door een Nederlands gevechtsvliegtuig. Later bleek dat toenmalig defensieminister Jeanine Hennis op de hoogte was van mogelijke burgerslachtoffers in Hawija, maar naliet de Tweede Kamer daarover te informeren.

Opeenvolgende ministers hielden vol dat Nederland de slachtoffers niet hoeft te compenseren: de bommenfabriek was een legitiem doel, dus Nederland is niet aansprakelijk. Wel trok Defensie ruim vier miljoen euro uit voor ‘vrijwillige vergoeding’ van de ‘gemeenschap’ in Hawija.

In januari 2025 presenteerde een onderzoekscommissie onder leiding van oud-minister Winnie Sorgdrager een vernietigend rapport over het bombardement. Nederland had met de aanval door gebrekkige inlichtingen een bewust risico genomen, waardoor burgerslachtoffers vielen. Bovendien had het kabinet voor en na de aanval in Hawija de Tweede Kamer ‘keer op keer’ onvolledig en onjuist geïnformeerd. Ten slotte stelde de commissie dat de slachtoffers in Irak te laat en te weinig hulp aangeboden kregen. Toch kunnen de slachtoffers nog steeds niet op geld rekenen. Toenmalig minister Ruben Brekelmans stelde vorig jaar ineens dat het onmogelijk zou zijn om te achterhalen wie er allemaal slachtoffer van het bombardement is.

Defensie heeft alleen nooit moeite gedaan om hierachter te komen. Bij eerdere oorlogsmissies werd vaak ter plekke een betaling gedaan aan burgerslachtoffers en nabestaanden. Maar in het geval van Hawija negeert Nederland de zorgvuldig verzamelde dossiers van slachtoffers, zo blijkt uit onderzoek van Investico in samenwerking met *BOOS* en *De Groene Amsterdammer.*

Wij bezochten Hawija en vonden dat het verre van onmogelijk is om te achterhalen wie er slachtoffer is. We troffen verschillende organisaties die in kaart brengen wie precies getroffen is door welk bombardement of dossiers verzamelen van mensen om compensatie aan te vragen. Eén ding konden ze ons allemaal vertellen: de Nederlandse staat is nog nooit langs geweest.

**‘Waarom komen jullie pas na tien jaar?** Wat hebben we eraan om dit allemaal weer op te rakelen?’ Adnan Ahmed Saleh zit op de grond in zijn woonkamer, die behalve wat kussens om op te leunen geen meubilair bevat. Op de grond liggen vier lagen rood-wit Perzisch tapijt. Saleh draagt een rood-witte keffiyeh op zijn hoofd en houdt zijn wollen bruine jas aan tijdens het gesprek – naar Iraakse maatstaven is het koud buiten. Terwijl hij praat laat hij gebedskralen door zijn vingers glijden. Hij woont hier met zijn vrouw en zoon, die kleine glaasjes zoete thee uitdeelt aan het bezoek. ‘We huren dit huis’, zegt Saleh. ‘Mijn eigen huis is verwoest tijdens het Nederlandse bombardement.’

Zijn moeder en broer Khairallah waren in een ander huis van zijn familie net buiten de industriële zone, zegt hij. Het was heet die dagen en net als veel andere mensen sliepen ze op het dakterras van het huis. Toen viel de bom en was er overal licht, vertelde zijn moeder hem. Stukken staal en steen werden weggeslingerd en maakten slachtoffers in straten ver van de inslag.

Het is een paar minuten rijden naar het huis waar zijn broer overleed. Het beige huis is net als de rest van de huizen in deze wijk één verdieping hoog, met een dakterras achter een laag muurtje. Saleh gaat ons voor over een smal trapje naar het dak. Bovenaan moeten we over een uitstulping in de muur heen stappen. ‘Hier sloeg dat bomfragment in, het ging dwars door de muur.’

Tegen die muur lagen ze, wijst hij als we op het dakterras staan. ‘Mijn broer stond op om te kijken wat er aan de hand was en werd in zijn zij geraakt door een stuk staal.’ Hij viel over zijn moeder heen, die zich afvroeg wat de warme vloeistof was die ze voelde, zegt Saleh. ‘Ze zat onder het bloed. De hele linkerzij van mijn broer was weg.’

Zijn broer overleed die nacht in het overvolle ziekenhuis van Hawija. Zijn moeder raakte ook gewond en overleed een paar weken later. ‘Tien jaar later lijden we nog steeds. We hebben geen geld om ons verwoeste huis te herbouwen en moeten huren. Geld zal mijn moeder en broer niet terugbrengen, maar help ons tenminste hiermee.’ Hij lacht minzaam als het gaat over de Nederlandse overheid en schudt zijn hoofd: ‘Psssh. Jullie minister kwam hierheen om zijn excuses te maken, maar nam nauwelijks tijd voor de slachtoffers. We accepteren zijn excuses niet.’

Saleh kan niet langer kijken naar de plek waar hij zijn familieleden verloor. Hij wendt zich af, bedekt zijn ogen met zijn hand, zijn schouders schokken terwijl hij geluidloos huilt. ‘We willen hier niet meer over praten’, zegt hij. ‘We willen het vergeten, maar het lukt niet.’

Wat me opvalt in deze discussie is hoe makkelijk mensen de schuld volledig buiten Nederland leggen. “Had je maar geen bommenfabriek in een woonwijk moeten zetten” alsof de burgers die daar woonden daar zelf voor kozen, en alsof dat Nederland automatisch vrijpleit. Dat is niet hoe verantwoordelijkheid werkt.
En dan het oorlogsrecht argument. Mensen gooien dat erin alsof het een vrijbrief is, maar internationaal humanitair recht werkt niet zo. Het proportionaliteitsbeginsel betekent niet dat burgerslachtoffers automatisch acceptabel zijn zodra het doelwit militair relevant is. Er is een actieve plicht om alle haalbare voorzorgsmaatregelen te nemen. Beide partijen kunnen tegelijk het recht schenden. Dat ISIS fout zit ontheft Nederland niet van zijn eigen verantwoordelijkheid. En in dit geval wist Nederland vooraf dat er vier vrachtwagens TNT naar binnen waren gereden en dat er vluchtelingen in de omliggende gebouwtjes zaten. De commissie-Sorgdrager concludeerde in 2025 dat Nederland bewust risico’s heeft genomen met gebrekkige inlichtingen. Dan kun je niet meer zeggen dat het “nu eenmaal oorlogsrecht is.”

Hoe zit dit eigenlijk in het buitenland? Hebben landen zoals Amerika maar ook Frankrijk een systeem waarbij ze slachtoffers betalen of is dit een keer door een Nederlandse minister op tafel gegooid om van vragen af te komen? Kan onmogelijk zijn dat we de enige zijn die een fout doel bombarderen