Reagiremo prima che Dabar diventi la nuova Bliha?
Ci sono ancora Krajišnik che si opporranno alla devastazione della natura, oppure ci risveglieremo solo quando il fiume cambierà colore, le sorgenti si torbideranno e i danni diventeranno irreversibili?
Nella zona Campo di battaglia di Vojnički polje vicino a Lušca Palanka è previsto lo sfruttamento superficiale della bauxite. Sulla carta probabilmente ci diranno che la mina è “piccola”, che sarà profonda solo circa tre metri e che non ci saranno esplosioni.
Ma il problema non è solo una buca profonda tre metri.
Il problema è che ha intenzione di trincerarsi area carsica geologicamente estremamente complessapieno di fessure, doline, corsi d’acqua sotterranei e acque che oggi scorrono in superficie e domani scompariranno nel sottosuolo.
Secondo i dati pubblicati, il campo di sfruttamento occuperebbe ca 12,5 ettaricontiene più di 100.000 tonnellate di bauxitema lo sfruttamento richiederebbe ca 11 anni e mezzo. Secondo i resoconti dei media del progetto, lavoreranno circa otto dipendenti.
Quindi: più di un decennio di scavi, camion, polvere e rischi legati all’acqua, con benefici molto limitati per la comunità locale.
La domanda più importante a cui le autorità devono rispondere
Lo dimostra una sovrapposizione preliminare delle coordinate pubblicate ufficialmente tutti gli otto punti del campo di sfruttamento si trovano probabilmente all’interno della II zona di protezione delle sorgenti di Zdena e Dabar.
Non al confine stesso, ma approssimativamente 159 metri al suo interno.
Questo risultato deve ancora essere confermato dai dati GIS ufficiali certificati. Ma proprio per questo motivo il progetto non può essere approvato finché non viene mostrata al pubblico la mappa esatta e la sovrapposizione ufficiale del campo di sfruttamento con le zone di protezione delle acque.
Perché?
Perché la decisione valida sulla protezione delle sorgenti nella zona di protezione II vieta espressamente lo sfruttamento superficiale delle materie prime mineralinonché il deposito, la macinazione e la lavorazione di minerali e sterili.
Qualcuno spiegherà ai cittadini come si progetta una miniera di superficie in una zona dove l’attività mineraria di superficie potrebbe essere espressamente vietata?
Questo non è un terreno ordinario, è un sistema carsico vivente
Bobijaško oko non è uno stagno qualunque o una sorgente qualunque. È estavela: quando il livello dell’acqua è alto si comporta come una sorgente, mentre quando è basso si comporta come una dolina.
Ciò significa che l’acqua può cambiare direzione.
Ciò che oggi affiora in superficie può scomparire nuovamente nel sottosuolo quando il livello dell’acqua scende. La planimetria indica i chilometri di corsi d’acqua sotterranei e il probabile collegamento dell’occhio Bobijaški con il bacino sotterraneo sotto Palanački polje e le sorgenti Ora passiamo a Zdena.
I meno sono stati registrati in questa zona 22 abissi. Nella zona di Dabarska Pećina e Bobijaški Oko sono stati rilevati habitat sotterranei sensibili, tra cui anche i pesci umani.
Quando nel carso vengono rimossi il suolo, la vegetazione e lo strato protettivo di argilla, l’acqua non passa più lentamente attraverso il suolo, che potrebbe trattenere parte dell’inquinamento. Attraverso fessure e doline aperte può raggiungere rapidamente corsi d’acqua sotterranei e sorgenti lontane.
Una grande inondazione non è uno scenario immaginabile, sta già accadendo qui
Non dobbiamo immaginare come sarebbe questa zona dopo alcuni giorni di forti piogge o di scioglimento della neve.
Palanačko polje si trasforma già periodicamente in un enorme lago.
La foto allegata a questo post non è una simulazione al computer di un disastro futuro o di una scena proveniente da un altro paese. È Palanačko polje vicino a Lušca Palanka durante le inondazioni stagionali.
Durante i livelli elevati dell’acqua, Bobijaško oko può rilasciare grandi quantità di acqua e contribuire all’allagamento dei campi. Dopo che l’acqua si è ritirata, può nuovamente fungere da pozzo attraverso il quale l’acqua va sottoterra.
Si tratta di un sistema carsico a doppio senso, non di un comune canale superficiale che può essere facilmente pulito o ostruito.
Se l’acqua entra nell’area mineraria, può innescare:
- bauxite rossa e fango argilloso;
- terreno sciolto e sovraccarico;
- minerale e sterili provenienti da discariche temporanee;
- contenuto di chiarificatori troppo pieni o danneggiati;
- gasolio, lubrificanti e oli idraulici provenienti da macchinari;
- rifiuti e materiali provenienti dalle aree di lavoro e di trasporto.
Quando l’acqua comincia a ritirarsi, quel materiale non deve necessariamente scendere in un fiume visibile. Può scomparire attraverso doline e fessure ed entrare nel sistema carsico sotterraneo.
Sui terreni comuni l’inquinamento talvolta può essere limitato alle immediate vicinanze del luogo dell’incidente. Nel Carso può scomparire davanti ai nostri occhi e apparire da una fonte lontana quando è già troppo tardi per intervenire.
Le conseguenze non dovrebbero essere solo “il brutto colore dell’acqua”. Possibili sono:
- aumento della torbidità della sorgente;
- problemi con il trattamento dell’acqua potabile;
- chiusura temporanea delle prese d’acqua;
- mettere in pericolo gli organismi sotterranei;
- cambiamenti nel flusso e nella qualità della fonte;
- la necessità di un approvvigionamento idrico alternativo per la popolazione.
Non sto dicendo che accadrà sicuramente un incidente.
Ma progettare una miniera di superficie in un campo carsico che periodicamente si trasforma in un lago, senza un modello di inondazioni estreme disponibile al pubblico e senza prove di come verranno protette le acque sotterranee, è un rischio che non può essere ignorato.
Bliha ci ha già mostrato come tutto ciò può finire
Questa non è una teoria di qualche paese lontano.
I cittadini di Sanski Most hanno già visto come fare Bliha e la sua cascata diventano grigie e nuvolose. Nei resoconti pubblici la causa della torbidità è stata citata come i lavori nella miniera di superficie di lignite gestita dalla società Lager.
Rapporti precedenti affermavano che i residui della miniera erano arrivati a Blih diverse volte e che ispezioni competenti avevano emesso ordini per reati minori.
Quindi abbiamo già ricevuto l’avvertimento.
Quante volte dobbiamo guardare la stessa storia?
In primo luogo, le promesse sullo sviluppo e sull’occupazione.
Poi polvere, camion e sterili.
Poi il fiume fangoso.
Alla fine tutti sostengono di non essere competenti, che le indagini sono in corso e che è difficile dimostrare la provenienza dell’inquinamento.
A Lušci Palanka le conseguenze potrebbero essere ancora più complicate perché l’acqua si muove attraverso canali carsici sotterranei. Una volta che l’inquinamento entra in un sistema del genere, non esiste un modo semplice per “pulire” il sottosuolo.
Non è possibile inviare un escavatore per estrarre l’inquinamento da chilometri di fessure e canali sotterranei sconosciuti.
Non sto dicendo che Dabar e Bobijaško verranno sicuramente distrutti
Nessuno serio può dimostrarlo oggi.
Ma anche nessuno ha il diritto di affermare di essere al sicuro finché non annuncia:
- mappa GIS certificata della miniera e di tutte le zone protette;
- studio idrogeologico indipendente;
- instradamento dell’acqua dall’abisso attorno alla miniera progettata;
- almeno un anno di monitoraggio iniziale dell’acqua;
- studio delle inondazioni estreme;
- ubicazione esatta dei depositi di minerale, materiale di copertura e sterili;
- piano d’azione nel caso in cui carburante, olio o fanghi finiscano nel sottosuolo;
- piano alternativo di approvvigionamento idrico in caso di incidente;
- prova che il progetto non contraddice il divieto di sfruttamento nella zona di protezione II.
Fino a quando ciò non accadrà, non ci sarà alcuna prova pubblicamente verificabile che il progetto sia sicuro.
C’è solo la richiesta dell’investitore di fidarci di lui.
Abbiamo perso le fabbriche. Venderemo adesso sorgenti, fiumi e foreste?
La bauxite verrà estratta, trasportata via e venduta.
Il buco, il terreno mutato e il rischio idrico rimarranno per le persone che ci vivono.
Quando il minerale finisce, la compagnia può andarsene. Gli abitanti della Krajina non possono imballare Dabar, Bobijaško oko, Grmeč e l’acqua sotterranea e spostarli in un altro luogo.
Ecco perché la questione non è se sei di sinistra o di destra, bosniaco o serbo, governo o opposizione.
Voda non chiede chi ha votato per chi.
I corsi d’acqua carsici non conoscono i confini delle comunità locali, dei comuni o dei terreni privati.
Cosa possiamo fare?
Lo chiediamo non porta una soluzione ambientale positiva fino alla pubblicazione della sovrapposizione GIS certificata e della ricerca idrogeologica indipendente.
Condividere informazioni.
Salva documenti ufficiali e foto delle inondazioni.
Chiedere risposte per iscritto.
Inviare osservazioni alle istituzioni.
Tagga media locali, consiglieri e ministeri competenti.
Non aspettiamo le foto di un castoro rosso o gli occhi sfuocati di Bobija per chiederci perché nessuno ha reagito.
Abbiamo già le foto del Palanačko polje allagato.
Bliha ci ha già avvertito.
Agiremo questa volta prima che sia troppo tardi?
Purtroppo non posso aggiungere l’analisi perché non sono ammessi allegati al post, ma la aggiungerò nei commenti.
https://www.reddit.com/gallery/1v5jh3a
di Comprehensive-Tip-24
3 commenti
# DIO 1/3
# FINALNI IZVJEŠTAJ
**Procjena okolišnih i hidrogeoloških rizika eksploatacije boksita**
**Eksploataciono polje „Vojničko polje (Bojište)“**
**Lušci Palanka, općina Sanski Most**
**Završna desk analiza javno dostupne dokumentacije**
**Status dokumenta:** Nezavisna stručna desk procjena zasnovana na javno dostupnim izvorima i preliminarnom koordinatnom preklopu. Dokument nije zamjena za službenu studiju uticaja na okoliš, hidrogeološki elaborat, vodni akt niti ovjereni GIS nalaz nadležnog organa.
**Ključna procjena: UKUPNI RIZIK – VRLO VISOK**
# Sadržaj
1. Izvršni sažetak
1. Obuhvat, izvori i metodologija
1. Potvrđene činjenice o projektu i lokaciji
1. Hidrogeološki kontekst krša
1. Preliminarni GIS preklop sa II zaštitnom zonom
1. Procjena negativnih uticaja
1. Matrica rizika
1. Prostorno-pravni nalaz
1. Minimalni uslovi prije odlučivanja
1. Pitanja za nadležne organe i investitora
1. Zaključak i preporuka
1. Izvori
* Prilog A – koordinate eksploatacionog polja
# 1. Izvršni sažetak
Glavni zaključak: planirana površinska eksploatacija boksita na lokalitetu Vojničko polje–Bojište nosi vrlo visok hidrogeološki i prostorno-pravni rizik. Presudno pitanje nije samo način rada kopa, nego položaj eksploatacionog polja u odnosu na zone sanitarne zaštite izvorišta Zdena i Dabar.
Preliminarni koordinatni preklop izvršen u ovoj analizi pokazuje da je svih osam prelomnih tačaka eksploatacionog polja unutar vanjske granice II zaštitne zone. Nakon transformacije koordinata iz MGI/Balkans zone 5 u zonu 6, izračunata površina poligona iznosi približno 12,525 ha, što odgovara službeno navedenih 12,52 ha. Najbliži dio poligona je približno 159 m unutar objavljene vanjske granice II zone. Ovaj rezultat je snažan indikator preklapanja, ali mora biti potvrđen službenim, ovjerenim GIS slojevima jer objavljena tabela koordinata II zone sadrži geometrijsko samopresijecanje u udaljenom sjevernom dijelu granice.
Odluka o zaštiti vode za piće izvorišta Zdena i Dabar iz 2020. godine u II zaštitnoj zoni izričito zabranjuje aktivnosti koje pospješuju eroziju, iskope u vodonosnom sloju, istražne radove koji mogu ugroziti vodu, te površinsku eksploataciju mineralnih sirovina i rad objekata za deponovanje, mljevenje i preradu rude i jalovine. Ako nadležni organ potvrdi da je polje zaista u II zoni, tada zaštitne mjere ne rješavaju osnovni problem: zahvat bi bio u direktnom neskladu sa zabranom iz važeće lokalne odluke. [1]
Kraški kontekst dodatno povećava rizik. Područje obuhvata ponore, podzemne tokove i Bobijaško oko – estavelu koja pri visokom vodostaju djeluje kao vrelo, a pri niskom kao ponor. Prostorni plan navodi vjerovatnu vezu ovog sistema s podzemnom akumulacijom ispod Palanačkog polja i izvorima Dabar i Zdena. Na kraškim izvorištima već se bilježi mutnoća nakon obilnih padavina i topljenja snijega. [2]
Rad bez miniranja i maksimalna dubina iskopa od oko tri metra smanjuju vibracije i rizik detonacijskog oštećenja, ali ne uklanjaju glavne prijetnje: uklanjanje zaštitnog pokrivača i epikrša, ispiranje crvenog sedimenta, curenje goriva i hidrauličnih ulja, promjenu infiltracije, poplavni transport zagađenja i mogući direktni kontakt sa pukotinskim sistemom.
|Nalaz|Procjena|Značaj|
|:-|:-|:-|
|Moguće preklapanje sa II zaštitnom zonom|Vrlo vjerovatno|Potencijalno odlučujući pravni i hidrogeološki problem|
|Rizik za podzemne vode|Vrlo visok|Brzi i teško predvidivi kraški tokovi; mala sposobnost prirodne filtracije|
|Rizik zamućenja|Vrlo visok|Postojeća osjetljivost izvorišta na velike oborine i sitni glinovito-boksitni materijal|
|Rizik incidentnog zagađenja|Visok|Dizel, maziva i hidraulična ulja mogu brzo dospjeti u ponore i pukotine|
|Biodiverzitet i podzemna staništa|Visok|Područje Dabra i Bobijaškog oka obuhvata osjetljiva podzemna staništa|
|Prašina, buka i saobraćaj|Srednje visok|Dugotrajan lokalni uticaj, iako je planirana proizvodnja relativno mala|
# 2. Obuhvat, izvori i metodologija
Analiza je provedena kao treći, završni krug provjere prethodnih nalaza. Fokus je bio na razlikovanju potvrđenih činjenica od tehničkih pretpostavki i na provjeri najvažnije tvrdnje – mogućeg položaja eksploatacionog polja u II zaštitnoj zoni.
# Korišteni izvori
* Službeni glasnik Općine Sanski Most 07/20 – Odluka o zaštiti vode za piće izvorišta Zdena i Dabar, sa koordinatama zaštitnih zona i popisom zabrana. [1]
* Službeni glasnik Općine Sanski Most 05/24 – Prostorni plan Općine Sanski Most, uključujući opis ležišta, koordinate polja, kraške fenomene, zaštitne zone i podatke o mutnoći. [2]
* Prostorni plan Unsko-sanskog kantona, donesen 15. novembra 2023. – pregled mineralnih ležišta, status eksploatacionih polja i uslovi zaštite prostora. [3]
* Javni poziv Ministarstva privrede USK za koncesiju na ležištu Vojničko polje (Bojište). [4]
* Objava Federalnog ministarstva okoliša i turizma od 20. jula 2026. o javnom uvidu u zahtjev za prethodnu procjenu uticaja na okoliš. [5]
* Objavljeni tehnički parametri projekta u medijskim sažecima elaborata; korišteni su uz jasno označenu rezervu jer originalni prilog zahtjeva nije bio tehnički dostupan kroz javni web prikaz u vrijeme ove provjere. [6]
* Stručni izvori o ranjivosti kraških akvifera i uticajima rudarskih/kamenolomskih zahvata u kršu. [7–10]
# Koordinatna metoda
Eksploataciono polje: osam tačaka A–H iz Prostornog plana, u sistemu koji odgovara MGI/Balkans zoni 5 (EPSG:31275).
II zaštitna zona: 51 prelomna tačka iz Odluke 07/20, u MGI/Balkans zoni 6 (EPSG:31276).
Transformacija i provjera: tačke polja transformisane su u zonu 6; provjereni su površina poligona, položaj svih vrhova i najmanja udaljenost do objavljene vanjske granice II zone.
Ograničenje: objavljena granica II zone nije geometrijski potpuno validna kao jedinstveni poligon zbog samopresijecanja u sjevernom dijelu. Lokalni segment granice oko Bojišta je koherentan, ali ovaj nalaz mora biti potvrđen originalnim službenim GIS slojem i kartom razmjere 1:50.000.
# 3. Potvrđene činjenice o projektu i lokaciji
# 3.1. Ležište i koncesiono polje
* Ležište Vojničko polje–Bojište nalazi se na južnom obodu Lušci polja, u blizini sela Bojište.
* Boksit je opisan kao pretaloženo ležište kredne starosti, erodovano sa padina Grmeča, neposredno ispod površinskog pokrivača.
* Odobreni istražni prostor iznosio je 40,85 ha; u okviru istražnih radova vršena je i probna eksploatacija.
* Eksploataciono polje A–H ima službeno navedenu površinu 12,52 ha i geološke rezerve A+B+C1 od 101.557 tona. [2]
* Prostorni plan USK iz 2023. navodi Vojničko polje (Bojište) među eksploatacionim poljima crvenog boksita, površine približno 12,53 ha. Plan istovremeno propisuje da se polja ne smiju širiti na vodozaštitna područja i da se moraju poštovati propisi zaštite okoliša i voda. [3]
# 3.2. Trenutni okolišni postupak
Federalno ministarstvo okoliša i turizma je 20. jula 2026. objavilo javni uvid u zahtjev za prethodnu procjenu uticaja na okoliš za površinsku eksploataciju boksita u eksploatacionom polju Vojničko polje (Bojište), nosioca projekta Rudnici boksita Jajce d.d. [5] Ova objava potvrđuje da se projekt nalazi u fazi okolišnog odlučivanja; sama objava javnog uvida nije okolišna dozvola niti konačna potvrda prihvatljivosti projekta.
# 3.3. Parametri koji se navode u sažecima elaborata
|Parametar|Objavljeni podatak|
|:-|:-|
|Eksploatabilna ruda|oko 91.400 t|
|Planirana proizvodnja|oko 8.000 t godišnje|
|Trajanje|oko 11,5 godina|
|Rudna tijela|tri|
|Maksimalna dubina|oko 3 m|
|Miniranje|nije planirano|
|Radni režim|oko 106 dana godišnje, jedna smjena|
|Zaposleni|oko osam|
**Napomena:** ovi operativni parametri potiču iz medijskih sažetaka koji se pozivaju na elaborat dostavljen nadležnim institucijama. Treba ih provjeriti u originalnom zahtjevu i rudarskom projektu. [6]
# 4. Hidrogeološki kontekst krša
# 4.1. Zašto je kraški teren posebno ranjiv
Kraški akviferi imaju mrežu pukotina, šupljina i provodnih kanala kroz koje se voda i zagađivači mogu kretati brzo, neujednačeno i na velikim udaljenostima. Za razliku od poroznog tla, prirodna filtracija može biti vrlo slaba, posebno kada su zaštitni sloj tla i epikraški horizont tanki ili uklonjeni. USGS kraške akvifere opisuje kao izuzetno ranjive na kontaminaciju upravo zbog koncentrisanog toka kroz povezane otvore. [7]
# 4.2. Lokalni elementi sistema
* Odluka 07/20 obuhvata izvorišta Zdena i Dabar te 22 evidentirana ponora, uključujući Ponor 17 (Oko) i druge ponore na području Bojišta i Lušci Palanke. [1]
* Bobijaško oko je estavela: pri visokom vodostaju i obilnim padavinama ima karakter vrela, a pri niskom vodostaju postaje ponor.
* Prostorni plan navodi mrežu podzemnih vodotokova koji se prostiru kilometrima te vjerovatnu vezu Bobijaškog oka s podzemnom akumulacijom ispod Palanačkog polja i izvorima Dabar i Zdena. Formulacija „vjerovatno“ znači da regionalna veza nije u dokumentu prikazana kao dokazana za svaku pojedinačnu tačku kopa. [2]
* Na kraškim izvorištima Sanskog Mosta nekoliko puta godišnje nakon obilnih padavina dolazi do mutnoće; građani se tada pozivaju da vodu prokuhavaju. [2]
* Dabarska pećina i Bobijaško oko povezani su s osjetljivim podzemnim staništima, uključujući čovječiju ribicu prema Prostornom planu. [2]
# 4.3. Značenje II zaštitne zone
II zaštitna zona se, prema Odluci, proteže od vanjske granice I zone do linije od koje je podzemnoj vodi potrebno najmanje jedan dan do ulaska u vodozahvatni objekat. To nije samo administrativna oznaka: ona predstavlja procijenjeno kratko vrijeme reagovanja između incidenta na površini i mogućeg dolaska vode ili zagađivača prema zahvatu. [1]
# DIO 2/3
# 5. Preliminarni GIS preklop sa II zaštitnom zonom
# 5.1. Rezultat
|Provjera|Rezultat|
|:-|:-|
|Transformisana površina polja|12.525 ha|
|Službeno navedena površina|12,52 ha|
|Tačke A–H unutar objavljene II zone|Da – svih 8 tačaka|
|Najmanja udaljenost polja do vanjske granice II zone|oko 159 m prema unutrašnjosti|
|Udaljenost centroida polja do granice|oko 402 m|
|Geometrijska validnost objavljenog poligona II zone|Nije potpuno validna – samopresijecanje u udaljenom sjevernom dijelu|
Preliminarni nalaz podržava zaključak da eksploataciono polje nije samo blizu II zone, nego je vjerovatno u njenoj unutrašnjosti. Najbliža tačka polja prema lokalnom segmentu vanjske granice udaljena je približno 159 m prema unutrašnjosti. Međutim, zbog tehničke greške/samopresijecanja u objavljenom nizu koordinata, ovaj rezultat se mora službeno potvrditi.
*Slika 1. Preliminarni koordinatni preklop. Polje A–H transformisano je iz MGI/Balkans zone 5 u zonu 6. Prikaz je analitički i nije službeni katastarski ili vodni GIS dokument.*
# 5.2. Šta može potvrditi ili oboriti nalaz
* Originalni ovjereni digitalni sloj II zaštitne zone koji je bio prilog Elaboratu zaštite izvorišta.
* Službeni digitalni poligon eksploatacionog polja iz koncesionog ugovora i rudarskog projekta.
* Potvrda korištenog koordinatnog sistema i redoslijeda tačaka od nadležnog ministarstva ili ovlaštene geodetske službe.
* Karta razmjere 1:50.000 iz Odluke 07/20, georeferencirana i upoređena s parcelama projekta.
**Praktični zaključak:** dok se ne objavi ovjereni preklop, organ koji vodi okolišni postupak ne bi trebao pretpostaviti da projekt nije u II zoni. Teret dokazivanja prostorne usklađenosti treba biti na nosiocu projekta i nadležnim organima.
# 6. Procjena negativnih uticaja
# 6.1. Zagađenje podzemnih voda gorivom i uljima
Bageri, kamioni i mobilna postrojenja koriste dizel, maziva i hidraulična ulja. Pucanje crijeva, curenje rezervoara, pretakanje goriva ili incident tokom poplave mogu kontaminirati tlo i vodu. U kršu zagađenje može zaobići prirodnu filtraciju i kroz pukotine ili ponore brzo dospjeti u podzemni sistem. Posljedice mogu uključiti hidrokarbone u sirovoj vodi, miris i okus, privremenu obustavu vodozahvata i teško uklanjanje zagađenja iz podzemnih kanala.
# 6.2. Zamućenje i transport sedimenta
Iskopavanje pretaloženog boksita pomiješanog s glinovitom masom stvara velike količine sitnog crvenog sedimenta. Uklanjanje vegetacije i površinskog pokrivača povećava eroziju. Oborinska voda može prenijeti čestice prema depresijama, vrtačama i ponorima. Budući da se na lokalnim kraškim izvorištima već javlja mutnoća nakon obilnih padavina, dodatno opterećenje sedimentom predstavlja vjerovatno najčešći operativni rizik.
# 6.3. Uklanjanje zaštitnog sloja i promjena infiltracije
Plitko ležište znači da se boksit može otkopavati bez dubokog kopa, ali istovremeno zahtijeva uklanjanje tla i glinovitog pokrivača koji usporavaju infiltraciju i zadržavaju dio zagađenja. Iskop, sabijene radne površine, pristupni putevi, nasipi i drenažni kanali mogu koncentrisati vodu na nove tačke i otvoriti brže putanje prema epikršu i pukotinama.
# 6.4. Presijecanje pukotina, šupljina i sezonske vode
Dubina od oko tri metra ne garantuje odsustvo hidrogeološkog kontakta. U epikraškom pojasu mogu postojati plitke pukotine, sezonski zasićene zone i glinom zatvoreni otvori. Bager može ukloniti „čep“ koji trenutno usporava ili sprečava direktno poniranje. Bez geofizičkih mjerenja, bušotina i praćenja nivoa vode tokom pune hidrološke godine ova mogućnost se ne može isključiti.
# 6.5. Poplavni i estavelski rizik
Palanačko/Lušci polje i Bobijaško oko imaju dinamičan vodni režim. Pri visokom vodostaju podzemna voda može izlaziti prema površini, a pri povlačenju ponovno ponirati. Poplava kopa ili deponovanog materijala može u kratkom vremenu mobilizirati mulj, gorivo i otpad. Taložnik projektovan za prosječne padavine može otkazati tokom ekstremnog događaja.
# 6.6. Uticaj na izvorišta i vodosnabdijevanje
Najveća posljedica nije lokalno onečišćenje lokve u kopu, nego mogućnost pogoršanja kvaliteta ili izdašnosti izvorišta koja služe ili se planiraju koristiti za javno vodosnabdijevanje. Potencijalni učinci uključuju povećanu mutnoću, bakterijske rizike povezane sa sedimentom, veće troškove kondicioniranja, prekide snabdijevanja i potrebu za alternativnom vodom.
# 6.7. Podzemni ekosistemi i biodiverzitet
Podzemni organizmi su prilagođeni stabilnim uslovima i često su osjetljivi na sediment, hemijska zagađenja i promjenu protoka. Prostorni plan navodi čovječiju ribicu u Dabarskoj pećini i Bobijaškom oku. Čak i bez dokazane direktne veze svake tačke kopa s tim staništima, sama mogućnost povezanosti zahtijeva princip predostrožnosti i ciljano biospeleološko istraživanje.
# 6.8. Tlo, vegetacija i poljoprivredno korištenje
Površinski kop zauzima približno 12,5 ha, uz dodatne površine za puteve, privremeno odlaganje i manipulaciju. Uticaji obuhvataju uklanjanje plodnog sloja, gubitak vegetacije, eroziju, zbijanje tla, širenje invazivnih vrsta i smanjenu mogućnost povratka zemljišta u prvobitnu namjenu. Rekultivacija u kršu mora obnoviti i hidrološku funkciju, a ne samo vizuelno poravnati teren.
# 6.9. Prašina, buka i transport
Iskop, prosijavanje, utovar i kamionski saobraćaj stvaraju crvenu prašinu, buku, dizelske emisije, blato i opterećenje lokalnih puteva. Izostanak miniranja smanjuje detonacijsku buku i vibracije, ali ne uklanja svakodnevne uticaje mehanizacije i transporta tokom višegodišnjeg rada.
# 6.10. Rizici nakon zatvaranja
Nepravilno saniran kop može postati depresija za sakupljanje vode, nova tačka poniranja, trajni izvor sedimenta ili ilegalna deponija. Zatvaranje mora uključiti dugoročnu stabilnost tla, kontrolu površinskog oticanja, uklanjanje kontaminiranog materijala i višegodišnji monitoring izvora nakon prestanka rada.
# 6.11. Kumulativni uticaji
Procjena ne smije posmatrati samo 12,5 ha izolovano. U širem području postoje druga ležišta, putevi, naselja, poljoprivreda, šumarstvo i potencijalni zagađivači. U kraškom slivu više manjih zahvata može koristiti iste podzemne kanale i zajednički povećati opterećenje izvorišta.
# 7. Matrica rizika
|Rizik|Vjerovatnoća|Posljedica|Ocjena|Obrazloženje|
|:-|:-|:-|:-|:-|
|Zamućenje izvorišta|Visoka|Velika|Vrlo visok|Sitni sediment, ponori i već postojeća osjetljivost na oborine|
|Gorivo/hidraulična ulja|Srednje visoka|Teška|Visok–vrlo visok|Mala učestalost može imati veliku posljedicu u brzom kraškom toku|
|Promjena infiltracije i režima toka|Srednje visoka|Teška|Visok|Uklanjanje pokrivača, sabijanje i kanalisanje oborinske vode|
|Poplavni incident|Srednja|Teška|Visok|Estavela i dinamičan vodostaj mogu mobilizirati mulj i zagađivače|
|Podzemna staništa|Srednja|Velika|Visok|Osjetljive vrste i teško reverzibilna šteta|
|Tlo i vegetacija|Gotovo izvjesna|Velika|Visok|Direktno uklanjanje i dugotrajna rekultivacija|
|Prašina, buka i saobraćaj|Visoka|Umjerena|Srednje visok|Lokalno dugotrajan uticaj bez miniranja|
|Prostorno-pravni konflikt|Visoka ako se preklop potvrdi|Teška|Vrlo visok|II zona izričito zabranjuje površinsku eksploataciju|
Ocjene su kvalitativne i predstavljaju desk procjenu. Ne zamjenjuju kvantitativnu studiju rizika, ali pokazuju prioritete za odlučivanje i dodatna istraživanja.
# 8. Prostorno-pravni nalaz
# 8.1. Izričita zabrana u II zoni
Član 11. Odluke 07/20 među zabranjenim aktivnostima u II zaštitnoj zoni navodi površinsku eksploataciju mineralnih sirovina te izgradnju i rad objekata za deponovanje, mljevenje i preradu sirovina i jalovine. U istoj zoni zabranjene su aktivnosti koje izazivaju eroziju tla, iskopi u vodonosnom sloju i istražni radovi za mineralne sirovine koji mogu ugroziti kvalitet vode. [1]
# 8.2. Značenje planskog evidentiranja ležišta
Činjenica da je ležište evidentirano u općinskom i kantonalnom Prostornom planu ne predstavlja sama po sebi dozvolu za eksploataciju i ne ukida posebne režime zaštite voda. Kantonalni plan izričito zahtijeva primjenu propisa iz oblasti upravljanja vodama i zaštite okoliša te navodi da proširenja eksploatacionih polja ne smiju uzurpirati vodozaštitna područja. [3]
# 8.3. Okolišni postupak nije zamjena za prostornu usklađenost
Prethodna procjena uticaja odlučuje o potrebi i obimu daljnje procjene, ali ne bi smjela polaziti od pretpostavke da se izričita zabrana može nadomjestiti tehničkim mjerama. Ako se službeno potvrdi II zona, prvenstveno se mora riješiti pitanje dopuštenosti lokacije, prije rasprave o ublažavanju uticaja.
**Pravno oprezna formulacija:** ova analiza ne donosi formalni zaključak o nezakonitosti projekta. Ona utvrđuje vjerovatan i materijalno značajan konflikt koji nadležni organ mora službeno razriješiti prije izdavanja pozitivnog okolišnog, vodnog, urbanističkog ili rudarskog akta.
# DIO 3/3
# 9. Minimalni uslovi prije odlučivanja
# 9.1. Uslovi koji prethode svakoj tehničkoj procjeni
1. Ovjereni GIS preklop eksploatacionog polja, svih pomoćnih površina, pristupnih puteva i deponija sa I–IV zonama zaštite.
2. Javno obrazloženje nadležnog organa da li je projekt u II, III ili IV zoni i na osnovu kojeg digitalnog sloja.
3. Objavljivanje cjelovitog zahtjeva za prethodnu procjenu, svih priloga, koordinata, situacionih planova i mišljenja vodnih institucija.
4. Ako se potvrdi II zona: obustava pozitivnog odlučivanja i razmatranje odbijanja ili izmještanja zahvata, jer mjere ublažavanja ne mijenjaju tekst zabrane.
# 9.2. Nezavisna hidrogeološka istraživanja
1. Minimalno 12 mjeseci baznog monitoringa, a poželjno 24 mjeseca radi obuhvata sušne, kišne i poplavne sezone.
2. Trasiranje vode iz depresija, pukotina i ponora najbližih parcelama projekta prema Zdeni, Dabru, Bobijaškom oku, lokalnim bunarima i drugim izvorima.
3. Kontinuirano mjerenje nivoa vode, protoka, mutnoće, električne provodljivosti, temperature i padavina; laboratorijska analiza pH, suspendovanih materija, Al, Fe, Mn, potencijalno prisutnih tragova metala i naftnih ugljikovodonika.
4. Geofizičko snimanje i ciljane istražne bušotine radi detekcije šupljina, epikraških kanala i sezonski zasićenih zona.
5. Model ekstremnih oborina, plavljenja kopa, povratnog toka kroz estavelu i preliva taložnika.
6. Biospeleološko istraživanje podzemnih staništa i analiza mogućih hidroloških veza.
# 9.3. Operativne mjere – samo ako lokacija bude dopuštena
1. Bez skladištenja goriva i servisiranja na golom tlu; punjenje samo na natkrivenoj, nepropusnoj i dvostruko osiguranoj površini izvan zona koncentrisane infiltracije.
2. Zabrana rada i skladištenja rude/jalovine u prognoziranim poplavnim uslovima.
3. Odvojeno upravljanje čistom i potencijalno zagađenom oborinskom vodom; taložnici projektovani na ekstremne, a ne prosječne događaje.
4. Automatski pragovi za obustavu rada: mutnoća, provodljivost, naftni ugljikovodonici, ekstremna kiša i rast podzemne vode.
5. Plan hitnog zatvaranja vodozahvata, obavještavanja stanovništva i alternativnog vodosnabdijevanja, uz finansijsku garanciju investitora.
6. Fazna eksploatacija i sukcesivna rekultivacija; zabrana istovremenog otvaranja cijelog polja.
7. Nezavisni monitoring sa rezultatima objavljenim u skoro realnom vremenu i pristupom sirovim podacima.
# 10. Pitanja za nadležne organe i investitora
1. Da li se svih osam tačaka A–H i sve pomoćne površine projekta nalaze u II zaštitnoj zoni izvorišta Zdena i Dabar?
2. Koji koordinatni sistem je korišten u koncesionom ugovoru, Prostornom planu, okolišnom zahtjevu i Odluci 07/20?
3. Može li se objaviti ovjereni GIS preklop i originalna karta II zone razmjere 1:50.000?
4. Kako se zahtjev usklađuje s članom 11. Odluke 07/20, koji zabranjuje površinsku eksploataciju u II zoni?
5. Da li je Odluka 07/20 navedena i analizirana u zahtjevu investitora? Ako nije, zašto?
6. Postoji li noviji hidrogeološki elaborat kojim su granice zaštitnih zona izmijenjene ili osporene?
7. Jesu li vršena trasiranja vode neposredno sa područja eksploatacionog polja i susjednih ponora?
8. Gdje su planirane deponije otkrivke, prosijavanje, parkiranje, servisiranje i eventualno skladištenje goriva?
9. Koji je projektovani poplavni događaj i šta se dešava ako se kop, taložnik ili deponija preliju?
10. Koje početne vrijednosti kvaliteta vode postoje prije početka radova i koliko dugo su mjerene?
11. Koji parametri automatski zaustavljaju rad i ko ima ovlaštenje da naredi obustavu?
12. Ko snosi troškove alternativnog vodosnabdijevanja, sanacije i dugoročnog monitoringa u slučaju incidenta?
13. Koje su procijenjene koristi za lokalnu zajednicu u odnosu na rizik za javno vodosnabdijevanje i prirodne vrijednosti?
14. Kako je procijenjen kumulativni uticaj s drugim eksploatacionim poljima, šumarstvom, putevima i drugim potencijalnim zagađivačima u istom kraškom slivu?
# 11. Zaključak i preporuka
**Konačna ocjena:** projekt je, na osnovu trenutno dostupnih podataka, okolišno i hidrogeološki visokorizičan, a vjerovatni položaj u II zaštitnoj zoni predstavlja potencijalno odlučujuću prepreku njegovom odobravanju na ovoj lokaciji.
Planirana mala dubina i izostanak miniranja smanjuju određene fizičke uticaje, ali ne rješavaju glavne rizike kraškog terena. Upravo plitka eksploatacija uklanja površinski zaštitni sloj i može otvoriti brze infiltracione puteve. Najvjerovatniji svakodnevni uticaj je povećanje erozije i mutnoće, dok incident s gorivom ili poplavom ima manju učestalost, ali potencijalno teške posljedice za izvorišta.
Preliminarna GIS provjera je ponovljiva, daje površinu polja koja se podudara sa službenom i smješta sve tačke A–H unutar II zone, s najmanjom lokalnom udaljenošću od približno 159 m do objavljene vanjske granice. Tehnički nedostatak u udaljenom dijelu objavljenog poligona ne opravdava ignorisanje nalaza; naprotiv, zahtijeva službenu geodetsku potvrdu prije nastavka odlučivanja.
**Preporuka nadležnom organu:** ne donositi pozitivno rješenje dok se javno ne objave ovjereni GIS preklop i nezavisni hidrogeološki nalaz. Ako se potvrdi da eksploataciono polje ili funkcionalno povezane rudarske površine ulaze u II zaštitnu zonu, projekat na toj lokaciji treba odbiti ili izmjestiti. Ako se službeno dokaže da je izvan II zone, i dalje je potrebna puna, lokacijski specifična procjena uticaja s višesezonskim trasiranjem i monitoringom.
# Predloženi sažetak za primjedbu u javnom postupku
Tražimo da se prije bilo kakvog pozitivnog okolišnog rješenja objavi ovjereni GIS preklop eksploatacionog polja „Vojničko polje (Bojište)“ sa zonama sanitarne zaštite izvorišta Zdena i Dabar. Preliminarna transformacija službeno objavljenih koordinata pokazuje da svih osam tačaka polja ulazi u II zaštitnu zonu, u kojoj član 11. Odluke 07/20 izričito zabranjuje površinsku eksploataciju mineralnih sirovina. Zbog kraškog sistema, ponora, estevele, mogućih podzemnih veza i postojeće osjetljivosti izvorišta na mutnoću, zahtijevamo nezavisna višesezonska trasiranja, bazni monitoring i model ekstremnih poplava. Dok se prostorna usklađenost i hidrogeološka sigurnost ne dokažu javnim i provjerljivim podacima, projekt se ne može smatrati okolišno prihvatljivim.
# 12. Izvori
[1] Općina Sanski Most, Službeni glasnik 07/20, Odluka o zaštiti vode za piće izvorišta Zdena i Dabar, 16.09.2020.
[2] Općina Sanski Most, Službeni glasnik 05/24, Prostorni plan Općine Sanski Most za vremenski period od 20 godina, 07.06.2024.
[3] Unsko-sanski kanton, Prostorni plan USK za period od 20 godina, donesen 15.11.2023.
[4] Ministarstvo privrede USK, Javni poziv za dodjelu koncesije – istraživanje i eksploatacija crvenog boksita na ležištu Vojničko polje (Bojište).
[5] Federalno ministarstvo okoliša i turizma, Javni uvid u zahtjev za prethodnu procjenu uticaja na okoliš – Vojničko polje (Bojište), 20.07.2026.
[6] Nezavisne novine, sažetak tehničkih parametara projekta prema dostavljenom elaboratu, 22.07.2026.
[7] U.S. Geological Survey, Karst Aquifers – overview of karst aquifer vulnerability.
[8] Ren, H. et al., Hydrogeological Investigation for the Assessment of Spring Pollution Due to Abandoned Mines in a Karst Area, Water 13 (2021), 2399.
[9] Eftimi, R. et al., Hydrogeological Characteristics of the Makaresh Karst Massif and Effects of Quarrying, Hydrology 11 (2024), 29.
[10] Wang, S. et al., Bryophyte communities as biomonitors of environmental factors in the Goujiang karst bauxite, Science of the Total Environment (2015).
# Prilog A – koordinate eksploatacionog polja
Koordinate iz Tabele 55 Prostornog plana Općine Sanski Most. Redoslijed u tabeli je Y, X; za GIS analizu tretirane su kao Easting, Northing u MGI/Balkans zoni 5 i transformisane u zonu 6.
|Tačka|Zona 5 – E|Zona 5 – N|Zona 6 – E (transform.)|Zona 6 – N (transform.)|
|:-|:-|:-|:-|:-|
|A|5618670|4952100|6380965.331|4952106.717|
|B|5618580|4951900|6380868.026|4951910.167|
|C|5618500|4951700|6380780.715|4951713.249|
|D|5618440|4951650|6380718.914|4951665.492|
|E|5618270|4951650|6380549.029|4951671.752|
|F|5618170|4951780|6380453.884|4951805.347|
|G|5618360|4952000|6380651.858|4952018.202|
|H|5618620|4952130|6380916.470|4952138.538|
**Kontrolni rezultat površine:** 125,250.6 m² = 12.525 ha.